Co zrobić, kiedy nie chcesz być spadkobiercą?

Przyjęcie spadku najczęściej niesie ze sobą pozytywny wpływ na stan majątku spadkobiercy.  Niejednokrotnie słyszymy o tym, że ktoś otrzymał w spadku mieszkanie, samochód bądź sporą ilość gotówki. Zdarzają się jednak i takie przypadki, kiedy spadkodawca pozostawia po sobie wyłącznie długi. Wówczas nasuwa się pytanie, co należy zrobić, żeby takiego spadku nie odziedziczyć.

Pierwsze rozwiązanie przewidziane jest w art. 1048 k.c.; mianowicie chodzi o umowę zawieraną w formie aktu notarialnego, w której spadkobierca ustawowy zrzeka się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy. Umowa taka jest oczywiście zawierana jeszcze „za życia” spadkodawcy. Możliwe jest aby np. córka zrzekła się w umowie dziedziczenia po swojej matce, a zrzeczenie się dziedziczenia będzie obejmowało także dzieci tej córki (wskutek czego wnukowie także nie będą dziedziczyć po swojej babci).

Druga możliwość określona została w art. 1012 k.c.; mianowicie chodzi o tzw. oświadczenie o odrzuceniu spadku, które składane jest jednak już po śmierci spadkodawcy. Oświadczenie składane jest przed sądem lub przed notariuszem w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym dany spadkobierca dowidział się o tym, że ma odziedziczyć spadek.

Sprawa jest prosta, gdy chodzi o osoby powołane do dziedziczenia w pierwszej kolejności – małżonków i dzieci. Termin 6-miesięczny liczony jest od dnia śmierci spadkodawcy. Sprawa nieco komplikuje się, gdy chodzi już o termin do skutecznego złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku np. przez brata spadkodawcy – wdowca, którego rodzice już nie żyją, zaś dzieci spadkodawcy nie utrzymują kontaktu ze swoim wujem. Czy w takiej sytuacji brat spadkodawcy może skutecznie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku (czyniąc to nie niejako „na wszelki wypadek”), gdy nie ma jednak pewności, że spadek odrzucili wszyscy zstępni spadkodawcy?

W ostatnich miesiącach, Sąd Okręgowy w Gliwicach przedstawił pytanie prawne do Sądu Najwyższego, czy oświadczenie o odrzuceniu spadku złożone przez osobę, która nie jest jeszcze powołana do dziedziczenia ustawowego (bowiem osoby powołane do dziedziczenia wcześniej jeszcze nie zdecydowały, czy przyjmą, czy też odrzucą spadek), jest skuteczne. Opisane zagadnienie występuje bardzo często w praktyce, ma istotne znaczenie przede wszystkim dla skonfliktowanych członków rodzin.

Sprawie została nadana sygnatura: III CZP 48/17.

Autor: Mariusz Łęczycki